Partijen
Vruchtgebruik en blote eigendom: een gesplitst pand verkopen of kopen
Na een overlijden heeft de langstlevende echtgenoot vaak het vruchtgebruik en hebben de kinderen de blote eigendom. Andere constructies splitsen de eigendom bewust bij de aankoop, vaak tussen ouders en kinderen. In beide gevallen moet het compromis zeggen wie wat verkoopt of koopt, tegen welke prijs, en wie welke lasten draagt.
De begrippen
- Het vruchtgebruik geeft de houder het tijdelijke recht om het goed als een voorzichtig en redelijk persoon te gebruiken en het genot ervan te hebben, met de plicht het terug te geven (Burgerlijk Wetboek, Boek 3, artikel 3.138). Hij mag het pand bewonen of verhuren en de huur ontvangen.
- Het wordt gevestigd voor een bepaalde duur of levenslang, maar mag negenennegentig jaar niet overschrijden, en het eindigt in elk geval bij het overlijden van de vruchtgebruiker (artikel 3.141).
- De blote eigenaar is eigenaar, maar zonder genot. Bij het einde van het vruchtgebruik wordt hij volle eigenaar, zonder nieuwe formaliteit.
- Het recht van bewoning is beperkter: het laat enkel toe het pand te bewonen, niet het te verhuren of over te dragen.
De volle eigendom verkopen
- De vruchtgebruiker en alle blote eigenaars moeten het compromis ondertekenen, of geldig vertegenwoordigd zijn.
- Het compromis bepaalt de verdeling van de prijs tussen vruchtgebruik en blote eigendom. De partijen kunnen ze overeenkomen; bij gebrek daaraan verwijst men in de praktijk naar tabellen die rekening houden met de leeftijd van de vruchtgebruiker.
- De partijen kunnen ook overeenkomen het vruchtgebruik over te dragen op de prijs: de vruchtgebruiker ontvangt dan de opbrengst van de belegde prijs, en de blote eigenaars zullen het kapitaal ontvangen.
- Is een blote eigenaar minderjarig of beschermd, dan is de machtiging van de vrederechter nodig (zie onze gids nalatenschap, onverdeeldheid en minderjarigen).
Enkel de blote eigendom of het vruchtgebruik verkopen
Iedereen kan zijn eigen recht verkopen: de blote eigenaar zijn blote eigendom, de vruchtgebruiker zijn vruchtgebruik. De koper verwerft dan enkel dat recht, met zijn beperkingen: de koper van de blote eigendom kan het pand pas bewonen na het einde van het vruchtgebruik. Zo een verkoop is zeldzaam en de prijs weerspiegelt die beperking.
Hoeveel is een vruchtgebruik waard?
Voor de berekening van de registratierechten waardeert de fiscale wet een levenslang vruchtgebruik door de jaarlijkse opbrengst van het pand, of de huurwaarde, te vermenigvuldigen met een coëfficiënt volgens de leeftijd van de vruchtgebruiker op de dag van de akte (artikel 2.9.3.0.4 van de Vlaamse Codex Fiscaliteit, artikel 47 van het Wetboek der registratierechten in Brussel en Wallonië, met dezelfde coëfficiënten). De waarde van het vruchtgebruik mag nooit meer bedragen dan vier vijfde van die van de volle eigendom.
| Leeftijd van de vruchtgebruiker | Coëfficiënt | Vruchtgebruik bij een huurwaarde van 12 000 euro per jaar |
|---|---|---|
| Meer dan 50 en hoogstens 55 jaar | 13 | 156 000 euro |
| Meer dan 60 en hoogstens 65 jaar | 9,5 | 114 000 euro |
| Meer dan 70 en hoogstens 75 jaar | 6 | 72 000 euro |
| Meer dan 80 jaar | 2 | 24 000 euro |
Die cijfers zijn indicatief. Om de prijs tussen de partijen te verdelen, gebruikt men vaak andere tabellen, gebaseerd op de levensverwachting: de notaris zegt welke hij hanteert en waarom.
De gesplitste aankoop
- Klassiek voorbeeld: een ouder koopt het vruchtgebruik, zijn kind de blote eigendom. Bij het overlijden van de ouder wordt het kind volle eigenaar.
- Het Wetboek der successierechten (artikel 9) vermoedt dan dat het pand tot de nalatenschap van de ouder behoort, als een legaat aan het kind, tenzij bewezen wordt dat de verkrijging geen bedekte bevoordeling was. Vlaanderen kent een gelijkaardige regel. Het bewijs steunt op de herkomst van de gelden: het kind moet zijn deel betaald hebben met geld dat op het ogenblik van de aankoop werkelijk van hem was.
- Bewaar de bankuittreksels van de betaling en het bewijs dat de gelden op de rekening van het kind stonden op het ogenblik van het compromis.
- In Vlaanderen veronderstelt het verlaagd tarief van 2 % de verkrijging van de geheelheid in volle eigendom door natuurlijke personen: een gesplitste aankoop voldoet daar in principe niet aan, en het gewone tarief van 12 % geldt. Laat dat vóór de ondertekening nagaan.
- Zo een constructie bereidt u met de notaris voor vóór het compromis, niet erna.
Wie betaalt wat?
Volgens het Burgerlijk Wetboek verzekert de vruchtgebruiker het pand tegen brand (artikel 3.151), voert hij de onderhoudsherstellingen uit (artikel 3.153) en draagt hij de periodieke lasten, in principe ook de onroerende voorheffing (artikel 3.156). De blote eigenaar voert de grove herstellingen uit, die op de structuur van het goed slaan, na overleg met de vruchtgebruiker (artikel 3.154). Die regels kunnen bij overeenkomst aangepast worden: bij een familiale gesplitste aankoop worden alle herstellingen vaak ten laste van de vruchtgebruiker gelegd.
In het compromis
- Wie welk recht verkoopt of koopt, met het aandeel van elk
- De verdeling van de prijs tussen vruchtgebruik en blote eigendom, en de gebruikte tabel
- De verdeling van de aktekosten en de rechten
- Bij een gesplitste aankoop: de herkomst van de gelden van elke koper en de bewaring van de bewijzen
- De afspraken over de lasten, de verzekering, de herstellingen en, voor een appartement, de vertegenwoordiging op de algemene vergadering
Valkuilen
- Een kind dat zijn blote eigendom betaalt met geld dat het na het compromis van de ouders kreeg: het bewijs van eigen middelen wordt moeilijk.
- Een blote eigenaar vergeten in de verkoop (bijvoorbeeld een kleinkind dat erfgenaam is).
- Rekenen op het Vlaamse verlaagd tarief bij een gesplitste aankoop.
- Niets regelen over de grove herstellingen, een bron van jarenlange conflicten.
Veelgestelde vragen
Kan de langstlevende echtgenoot-vruchtgebruiker de verkoop blokkeren?
Om de volle eigendom te verkopen, is zijn akkoord nodig. De blote eigenaars kunnen alleen hun blote eigendom verkopen, maar een koper is zelden geïnteresseerd. In de praktijk wordt de verkoop unaniem onderhandeld.
Hoe verdeelt u de prijs tussen vruchtgebruiker en blote eigenaars?
Door een akkoord tussen hen, vermeld in het compromis. Bij gebrek daaraan gebruikt men in de praktijk omzettingstabellen op basis van de leeftijd van de vruchtgebruiker. De notaris maakt de berekening en vermeldt de gebruikte tabel.
Vermijdt een gesplitste aankoop de erfbelasting?
Niet automatisch. De wet vermoedt dat het pand tot de nalatenschap van de ouder behoort, tenzij het kind bewijst dat het zijn blote eigendom met eigen middelen betaalde. Zonder dat bewijs kan de fiscus het pand bij het overlijden belasten.
Geniet een gesplitste aankoop het tarief van 2 % in Vlaanderen?
In principe niet. Het verlaagd tarief veronderstelt de aankoop van de geheelheid in volle eigendom door natuurlijke personen die er hun hoofdverblijf vestigen. De notaris gaat de situatie vóór het compromis na.
Wie betaalt de onroerende voorheffing?
In principe de vruchtgebruiker, die de periodieke lasten van het goed draagt. De partijen kunnen onderling iets anders afspreken, bijvoorbeeld bij een familiale gesplitste aankoop. Het compromis moet het vermelden.
Hoelang duurt een vruchtgebruik?
Levenslang, of voor de bepaalde duur. Het mag nooit langer dan negenennegentig jaar duren en eindigt uiterlijk bij het overlijden van de vruchtgebruiker. Het gaat niet over op diens erfgenamen.
Officiële bronnen
- Justel: Burgerlijk Wetboek, Boek 3 (vruchtgebruik, artikelen 3.138 en volgende)
- Justel: Wetboek der successierechten (artikel 9: gesplitste aankoop)
- Notaris.be: het vruchtgebruik helder uitgelegd
Deze gids is algemene informatie voor vastgoedprofessionals. Hij vervangt het advies van een notaris of advocaat niet, en de regelgeving kan sinds de laatste bijwerking gewijzigd zijn.