Bijzondere situatie

Verkopen op lijfrente: de regels en de clausules om te voorzien

Met een lijfrente ontvangt de verkoper levenslang een inkomen, vaak terwijl hij in zijn woning blijft, en verwerft de koper een pand zonder de volledige prijs ineens te betalen. Het is een kanscontract, geregeld door oude bepalingen van het Burgerlijk Wetboek die de verkoper slecht beschermen als het compromis niets voorziet. Dit is het mechanisme, dit zijn de onmisbare waarborgen en zo worden de rechten berekend.

Bijgewerkt op · 5 min leestijd

Het mechanisme

  • De prijs wordt deels contant betaald (het boeket, niet verplicht) en deels in de vorm van een lijfrente, die de koper (de debiterentier) aan de verkoper (de crediterentier) betaalt tot het overlijden van de verkoper.
  • Bezette lijfrente: de verkoper behoudt het vruchtgebruik of een recht van gebruik en bewoning en blijft in het pand. Vrije lijfrente: de koper krijgt meteen het genot. Het verschil telt: het vruchtgebruik kan verhuurd of overgedragen worden, het recht van bewoning niet.
  • De rente kan op het leven van een of meer personen gevestigd worden (artikel 1972 van het oud Burgerlijk Wetboek), bijvoorbeeld beide verkopende echtgenoten, volledig behouden of verminderd voor de langstlevende.
  • De rentevoet is vrij (artikel 1976), en de rente kan geïndexeerd worden en maandelijks, per kwartaal of jaarlijks betaald, vooruit of na vervallen termijn.

De kansfactor, voorwaarde voor geldigheid

De lijfrente is een kanscontract (artikel 1964): ze steunt op de onzekerheid over de levensduur van de verkoper. Zonder werkelijke kansfactor kan het contract vernietigd of geherkwalificeerd worden, bijvoorbeeld als verdoken schenking.

  • Het contract is zonder gevolg als degene op wiens leven de rente gevestigd is al overleden was op de dag van het contract (artikel 1974), of al leed aan de ziekte waaraan hij binnen twintig dagen overlijdt (artikel 1975).
  • Boeket en rente moeten in verhouding staan tot de waarde van het pand, de leeftijd van de verkoper en de waarde van het voorbehouden bewoningsrecht. Een rente lager dan de opbrengst van het pand, of een ernstig zieke verkoper, maken de kansfactor kwetsbaar.
  • Laat het pand schatten en de rente berekenen door de notaris, eerder dan ze af te leiden uit een eenvoudige deling van de prijs.

De waarborgen van de verkoper

Artikel 1978 van het oud Burgerlijk Wetboek is duidelijk: de loutere wanbetaling van de rentetermijnen geeft de verkoper niet het recht zijn pand terug te vorderen; hij kan enkel beslag leggen op de goederen van de koper en ze laten verkopen om de rente te verzekeren. De verkoper kan ook de ontbinding vorderen als de koper de bedongen zekerheid niet verschaft (artikel 1977). Het compromis moet dus voorzien in:

  • een uitdrukkelijk ontbindend beding bij niet-betaling van de rente binnen een vastgestelde termijn na ingebrekestelling;
  • het lot van het boeket en de al betaalde renten bij ontbinding;
  • een hypothecaire inschrijving of het voorrecht van de verkoper als waarborg voor de rente;
  • het verbod voor de koper om het pand tijdens het leven van de verkoper zonder diens akkoord te verkopen of te hypothekeren, of de aankoop van een vervangende rente bij een verzekeraar;
  • de hoofdelijke verbintenis van de erfgenamen van de koper als hij vóór de verkoper overlijdt;
  • het jaarlijkse levensbewijs van de verkoper (artikel 1983).

De lasten bij een bezette lijfrente

Bepaal wie de onroerende voorheffing, de brandverzekering, het onderhoud en de grove herstellingen betaalt zolang de verkoper het pand bewoont. Bij gebrek daaraan gelden de regels van het vruchtgebruik uit het Burgerlijk Wetboek (Boek 3): de vruchtgebruiker verzekert het gebouw tegen brand (artikel 3.151), voert de onderhoudsherstellingen uit (artikel 3.153) en draagt de periodieke lasten (artikel 3.156); de blote eigenaar voert na overleg de grove herstellingen uit, die op de structuur van het goed slaan (artikel 3.154). Verdeel voor een appartement ook de lasten van de mede-eigendom en de vertegenwoordiging op de algemene vergadering.

Registratierechten

Bij een lijfrente is er geen vaste prijs. De rechten worden berekend op de overeengekomen waarde van de tegenprestatie, namelijk het boeket verhoogd met de gekapitaliseerde waarde van de rente, met de verkoopwaarde van het pand als minimum. Bij een bezette lijfrente slaat de verkoop op de blote eigendom: de waarde van het voorbehouden recht telt mee in de berekening.

Indicatief voorbeeld: om een levenslang vruchtgebruik te waarderen, vermenigvuldigt de fiscale wet de jaarlijkse opbrengst (of de huurwaarde) van het pand met een coëfficiënt volgens de leeftijd van de vruchtgebruiker (artikel 2.9.3.0.4 van de Vlaamse Codex Fiscaliteit, artikel 47 van het Wetboek der registratierechten in Brussel en Wallonië). Voor een verkoper van 72 jaar en een huurwaarde van 12 000 euro per jaar is de coëfficiënt 6: het vruchtgebruik wordt op 72 000 euro gewaardeerd, zonder vier vijfde van de waarde van de volle eigendom te mogen overschrijden. De notaris maakt de juiste berekening volgens het gewest.

In het compromis

  • Het bedrag van het boeket en van de rente, de periodiciteit, de eerste vervaldag en de indexering
  • Het leven of de levens waarop de rente gevestigd is, en het lot van de rente bij het eerste overlijden
  • Het voorbehouden recht (vruchtgebruik of recht van bewoning) of de onmiddellijke ingenottreding
  • De verdeling van de lasten, de verzekering en de herstellingen
  • De zekerheden: ontbindend beding, hypotheek of voorrecht, vervreemdingsverbod
  • Een schatting van het pand in het dossier, om het evenwicht en de kansfactor te staven

Valkuilen

  • Geen ontbindend beding: de onbetaalde verkoper kan zijn pand niet terugnemen.
  • Een ondergewaardeerde rente of een ernstig zieke verkoper: het contract kan betwist worden.
  • Vruchtgebruik en recht van bewoning verwarren, terwijl hun gevolgen (verhuur, overdracht) verschillen.
  • Vergeten dat de erfgenamen van de koper verder moeten betalen als hij eerst overlijdt.

Veelgestelde vragen

Wat als de verkoper kort na de ondertekening overlijdt?

De koper moet geen rente meer betalen: dat is de kansfactor van het contract. Leed de verkoper al aan de ziekte waaraan hij binnen twintig dagen na het contract overleed, dan heeft het contract geen gevolg.

Verliest de koper die de rente niet meer betaalt het pand?

Enkel als het contract een uitdrukkelijk ontbindend beding bevat. Zonder dat beding laat het oud Burgerlijk Wetboek de verkoper enkel toe beslag te leggen op de goederen van de koper en ze te laten verkopen om de rente te verzekeren.

Is een boeket verplicht?

Nee. Een verkoop kan ook tegen een zuivere rente, zonder contant bedrag. Hoe hoger het boeket, hoe lager de rente. De keuze beïnvloedt ook de grondslag van de rechten.

Wat gebeurt er met de rente als de koper vóór de verkoper overlijdt?

Zijn erfgenamen moeten ze verder betalen tot het overlijden van de verkoper. Het compromis bepaalt gewoonlijk dat ze daartoe hoofdelijk gehouden zijn.

Is een lijfrente mogelijk voor een appartement in mede-eigendom?

Ja. De lasten van de mede-eigendom worden dan verdeeld tussen de bewonende verkoper en de koper, volgens het contract of, bij gebrek daaraan, volgens de regels van het vruchtgebruik.

Mag de koper het pand verkopen tijdens het leven van de verkoper?

Het compromis verbiedt dat vaak zonder akkoord van de verkoper, om diens waarborg te beschermen. Een gangbare uitzondering laat de verkoop toe als de koper een vervangende rente bij een verzekeraar koopt, gewaarborgd door een hypotheek.

Officiële bronnen

Deze gids is algemene informatie voor vastgoedprofessionals. Hij vervangt het advies van een notaris of advocaat niet, en de regelgeving kan sinds de laatste bijwerking gewijzigd zijn.

Lees ook