Zakelijke rechten

Een pand in erfpacht of opstal verkopen

Een appartement op grond van de overheid, een woning in erfpacht, zonnepanelen op het dak van een derde: de koper koopt niet altijd de volle eigendom. Sinds de inwerkingtreding van boek 3 van het Burgerlijk Wetboek in 2021 geven de artikelen 3.167 tot 3.188 duidelijke regels. Dit moet u nagaan voor u het compromis tekent, vooral de resterende duur en wat er op het einde met de gebouwen gebeurt.

Bijgewerkt op · 4 min leestijd

Twee verschillende rechten

  • Erfpacht geeft het volle gebruik en genot van een onroerend goed van een ander. De erfpachter mag niets doen wat de waarde van het goed vermindert; behoudens andersluidend beding mag hij de bestemming wijzigen.
  • Opstal geeft de eigendom van al dan niet gebouwde volumes, op, boven of onder andermans grond, om er bouwwerken of beplantingen te hebben (artikel 3.177). Die techniek wordt gebruikt voor zonnepanelen, een antenne of een ondergrondse parking.

Een beperkte duur

ErfpachtOpstal
DuurMinstens 15 jaar, hoogstens 99 jaar (artikel 3.169)Hoogstens 99 jaar (artikel 3.180)
VerlengingMogelijk zonder 99 jaar in totaal te overschrijdenMogelijk zonder 99 jaar in totaal te overschrijden
HernieuwingMet uitdrukkelijk akkoord van de partijenMet uitdrukkelijk akkoord van de partijen
Eeuwigdurend rechtEnkel voor doeleinden van openbaar domeinOpenbaar domein of volumesplitsing van een complex geheel

Die regels gelden in de drie gewesten: het goederenrecht is federaal. Voor de koper is de resterende duur het kernpunt: ze bepaalt de waarde van het goed en het akkoord van de bank.

Voorbeeld: de resterende duur berekenen

Een erfpacht van 50 jaar werd op 1 januari 2000 gevestigd op gemeentegrond. Ze eindigt op 31 december 2049. Een koper die in 2026 de akte tekent, verwerft dus een recht van ongeveer 23 jaar. Leent zijn bank op 25 jaar, dan vraagt ze vaak een resterende duur die langer is dan het krediet: de opschortende voorwaarde van financiering dreigt niet vervuld te worden.

Een erfpacht van 99 jaar gevestigd in 1990 laat daarentegen nog meer dan 60 jaar: het goed benadert in de praktijk een volle eigendom. Indicatief voorbeeld.

Het recht overdragen en hypothekeren

De erfpachter kan zijn recht overdragen en met een hypotheek bezwaren (artikel 3.171), de opstalhouder ook (artikel 3.183). De gebouwen die hij bezit, kan hij enkel samen met het recht zelf overdragen of hypothekeren. De vestigingsakte kan wel voorwaarden opleggen, bijvoorbeeld een goedkeuring van de koper, een opgelegde bestemming of een voorkooprecht van de grondeigenaar: lees ze voor het compromis.

Wat gebeurt er op het einde van het recht?

Bij het einde van de erfpacht gaat de eigendom van de gebouwen over op de grondeigenaar. Die moet de erfpachter vergoeden op grond van de ongerechtvaardigde verrijking, en de erfpachter heeft een retentierecht tot de betaling (artikel 3.176); voor opstal geldt een gelijkaardige regel. Wordt de grond overgedragen, dan gaat de vergoedingsplicht over op de nieuwe eigenaar.

De vestigingsakte kan die vergoeding anders regelen: forfait, expertise of geen vergoeding, vaak in ruil voor een lage vergoeding tijdens de looptijd. Dat is essentiële informatie voor de koper: een appartement zonder eindvergoeding verliest waarde naarmate de einddatum nadert.

Attesten en fiscaliteit

  • De overdracht van erfpacht of opstal is een overdracht van een zakelijk recht: de attesten van een verkoop blijven grotendeels vereist (stedenbouwkundige inlichtingen, bodem, EPC of EPB). In Brussel vermeldt de bodemordonnantie erfpacht en opstal uitdrukkelijk.
  • In Vlaanderen gaat de energetische renovatieplicht over op de nieuwe erfpachter of opstalhouder, en het asbestattest geldt ook bij vestiging en overdracht van die rechten.
  • Fiscaal vallen vestiging en overdracht onder een eigen registratierecht, berekend op de vergoedingen en lasten, en in principe niet onder het gewone verkooprecht. Tarief en grondslag verschillen per gewest en naargelang bestaande gebouwen mee overgaan: laat de kost door de notaris berekenen voor u tekent.

Valkuilen

  • Een pand in erfpacht als « eigendom » adverteren: de koper kan zich op dwaling beroepen.
  • De canon en de indexering ervan vergeten, die op het budget van de koper wegen.
  • De goedkeuring van de grondeigenaar uit de vestigingsakte over het hoofd zien.
  • Het einde van het recht verwarren met het einde van het krediet: de bank rekent met de resterende duur.
  • Bij zonnepanelen van een derde niet nagaan wie er eigenaar van blijft en tot wanneer.

Wat het compromis moet vermelden

  • De aard van het verkochte recht, de datum van vestiging en de einddatum
  • De vestigingsakte als bijlage en haar voorwaarden: canon, indexering, bestemming, goedkeuring, onderhoud
  • Het lot van de gebouwen en de vergoeding op het einde van het recht
  • De grondeigenaar en zijn eventuele voorkooprechten
  • Een aangepaste opschortende voorwaarde van financiering, omdat de bank een minimale resterende duur kan eisen

Voor het verschil met vruchtgebruik, zie onze gids over vruchtgebruik en blote eigendom.

Veelgestelde vragen

Kan een erfpacht langer dan 99 jaar duren?

Neen, behalve de eeuwigdurende erfpacht voor doeleinden van openbaar domein. Een verlenging mag de totale duur niet boven 99 jaar brengen; enkel een hernieuwing, met uitdrukkelijk akkoord van de partijen, maakt dat mogelijk.

Moet de grondeigenaar de verkoop goedkeuren?

De wet laat de erfpachter en de opstalhouder toe hun recht over te dragen. De vestigingsakte kan wel een goedkeuring of andere voorwaarden opleggen: lees ze voor het compromis.

Krijgt de koper een vergoeding op het einde van het recht?

Het Wetboek voorziet een vergoeding op grond van de ongerechtvaardigde verrijking van de grondeigenaar, met een retentierecht tot de betaling. De vestigingsakte kan ze wijzigen of uitsluiten: ga het na.

Financiert een bank een pand in erfpacht?

Ja, het recht kan met een hypotheek worden bezwaard. De bank vraagt wel vaak een resterende duur die duidelijk langer is dan het krediet. Voorzie een opschortende voorwaarde van financiering.

Zijn zonnepanelen van een derde op het dak een probleem?

Ze steunen vaak op een opstalrecht ten voordele van de installateur. De koper neemt dat recht over: het compromis moet het vermelden, met de duur en de voorwaarden.

Betaalt men verkooprecht op de overdracht van een erfpacht?

In principe niet: vestiging en overdracht van die rechten vallen onder een eigen registratieregeling, berekend op de vergoedingen en lasten. Mee overgedragen bestaande gebouwen kunnen wel anders belast worden. De notaris berekent het juiste bedrag.

Officiële bronnen

Deze gids is algemene informatie voor vastgoedprofessionals. Hij vervangt het advies van een notaris of advocaat niet, en de regelgeving kan sinds de laatste bijwerking gewijzigd zijn.

Lees ook