Bijzondere panden en situaties

De verkoop van een onttrokken gebedshuis

Met de dalende religieuze praktijk zetten gemeenten en kerkfabrieken kerken, kapellen en pastorieën te koop. Die uitzonderlijke panden trekken promotoren, verenigingen en particulieren aan. Hun verkoop volgt nochtans bijzondere regels: een openbare verkoper onder toezicht, een voorafgaande onttrekking, vaak een erfgoedbescherming. En hun herbestemming botst geregeld op stedenbouw en techniek. Dit zijn de stappen om na te gaan vóór u zich verbindt.

Bijgewerkt op · 5 min leestijd

Wie is eigenaar?

  • Parochiekerken behoren meestal toe aan de gemeente of aan de kerkfabriek, een openbare instelling belast met het temporele van de eredienst. Pastorieën behoren vaak toe aan de gemeente.
  • De andere erkende erediensten hebben hun eigen openbare besturen (islamitische gemeenschap, israëlitische gemeente, protestantse kerkgemeente, orthodoxe of anglicaanse kerkfabriek), met gelijkaardige regels.
  • Sommige kapellen behoren toe aan particulieren, congregaties of vzw's: de verkoop volgt dan het gemene recht, onder voorbehoud van het erfgoed (zie een vzw als partij bij de verkoop).
  • De eigendomstitel moet zorgvuldig worden nagegaan: hij is soms oud, onvolledig of onbestaand voor gebouwen uit de negentiende eeuw, en de eigendom van de grond, het gebouw en de pastorie kan over meerdere besturen verdeeld zijn.

De onttrekking en de beslissing tot verkoop

Een gebedshuis kan pas voor een ander gebruik worden verkocht na zijn onttrekking aan de eredienst, die het optreden vereist van de religieuze overheden en de bevoegde openbare overheden. De Gewesten omkaderen die herbestemmingen: in Vlaanderen stellen de gemeenten kerkenbeleidsplannen op, die bepalen welke kerken behouden, gedeeld of herbestemd worden.

De beslissing tot verkoop wordt genomen door het orgaan van de verkoper en daarna onderworpen aan het bestuurlijk toezicht. In Vlaanderen wordt een kerkfabriek bij de akte vertegenwoordigd door de voorzitter en de secretaris van de kerkraad, ter uitvoering van een besluit van de kerkraad, overeenkomstig het decreet van 7 mei 2004 betreffende de materiële organisatie en werking van de erkende erediensten; de notulen moeten aan de provinciegouverneur, de gemeente en het erkend representatief orgaan zijn overgemaakt, en de termijnen voor schorsing en vernietiging door de toezichthoudende overheid moeten verstreken zijn. Een Vlaamse gemeente wordt vertegenwoordigd door de voorzitter van de gemeenteraad en de algemeen directeur (art. 279 Decreet Lokaal Bestuur).

Is de verkoper een overheid, dan volgt de verkoop bovendien de regels van openbaarheid en mededinging die voor overheden gelden (zie kopen van een overheid).

De regels per Gewest

BrusselWalloniëVlaanderen
Organisatie van de kerkfabriekenKeizerlijk decreet van 30 december 1809, gewijzigd door het GewestKeizerlijk decreet van 30 december 1809, gewijzigd door het GewestDecreet van 7 mei 2004 over de erkende erediensten
ErfgoedbeschermingBWRO (bescherming, bewaarlijst, inventaris)Waals Erfgoedwetboek (bescherming, inventaris)Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 (bescherming, inventarissen)
Administratieurban.brusselsAgence wallonne du Patrimoine (AWaP)Onroerend Erfgoed
GebruikswijzigingStedenbouwkundige vergunningStedenbouwkundige vergunningOmgevingsvergunning voor functiewijziging

In Vlaanderen moet de akte, als het goed beschermd is, verwijzen naar de rechtsgevolgen van de bescherming in hoofdstuk 6 van het Onroerenderfgoeddecreet; vermeldde het compromis die informatie niet, dan stelt de notaris dat in de akte vast.

Erfgoed, stedenbouw en techniek

  • Veel kerken zijn beschermd of opgenomen in de inventaris van het erfgoed: verbouwingen worden dan streng omkaderd, en er kunnen premies voor restauratie bestaan; een ontvangen premie moet bij de verkoop soms worden gemeld (zie beschermd of geïnventariseerd goed).
  • De herbestemming vereist een vergunning voor functiewijziging, verenigbaar met de bestemmingszone: een kerk in een gebied voor gemeenschapsvoorzieningen wordt niet zomaar een appartementsgebouw (zie functiewijziging).
  • Daarbij komen grote technische uitdagingen: stabiliteit, dak, verwarming van grote volumes, toegankelijkheid, brandveiligheid, EPC, asbest in de bijgebouwen.
  • Het meubilair, de glasramen, de klokken en de orgels kunnen afzonderlijk beschermd zijn of eigendom van de kerkfabriek blijven.
  • Een vroeger kerkhof rond de kerk, of graven in de crypte, vragen bijzondere voorzorgen.

Concreet voorbeeld

Een gemeente zet een onttrokken kapel van 250 m² en de bijhorende pastorie te koop, voor een project van vijf woningen. De kapel is opgenomen in de inventaris van het bouwkundig erfgoed, zonder beschermd te zijn.

  • De koper verkrijgt het gemeenteraadsbesluit, de beslissing tot onttrekking en het bewijs dat het toezicht de beslissing niet heeft geschorst of vernietigd.
  • Vóór hij tekent, vraagt hij een stedenbouwkundig attest of een voorafgaand advies over de haalbaarheid van de vijf woningen (zie stedenbouwkundig attest).
  • Het compromis voorziet een opschortende voorwaarde van verkrijging van de vergunning binnen 18 maanden, en preciseert dat het orgel en de glasramen eigendom van de kerkfabriek blijven.
  • De gemeente legt een bestemmingsclausule op: wordt het project niet binnen een vastgestelde termijn uitgevoerd, dan behoudt ze zich een terugkooprecht voor.

De termijnen zijn voorbeelden om over te onderhandelen; ze tonen de opeenvolging van de controles.

Valkuilen

  • Tekenen met een openbare verkoper zonder uitvoerbaar besluit: de verkoop kan door het toezicht worden geschorst of vernietigd.
  • Kopen zonder vergunningsvoorwaarde, terwijl het project een onzekere functiewijziging veronderstelt.
  • De kosten van dak, stabiliteit en verwarming van een groot volume onderschatten.
  • Het erfgoedstatuut en zijn beperkingen voor gevels, ramen en interieur niet nagaan.
  • De lasten van de openbare verkoper vergeten (bestemming, termijn, terugkooprecht), die het goed ook bij een doorverkoop volgen.

In het compromis

  • De titel, de beslissing tot onttrekking, het verkoopbesluit en de toezichtstermijnen nagaan
  • Het erfgoedstatuut en zijn gevolgen nagaan, en in het compromis vermelden
  • Een opschortende voorwaarde van vergunning voor het herbestemmingsproject voorzien (zie voorwaarde van vergunning)
  • Het lot van het meubilair, de cultusvoorwerpen, de klokken, het orgel en eventuele graven preciseren
  • Eventuele lasten van de openbare verkoper nagaan (bestemming, uitvoeringstermijn, terugkooprecht)

Veelgestelde vragen

Wie verkoopt een onttrokken kerk?

Meestal de gemeente of de kerkfabriek die er eigenaar van is, na onttrekking aan de eredienst en onder gewestelijk toezicht. Sommige kapellen behoren toe aan particulieren of verenigingen, en worden dan volgens het gemene recht verkocht.

Mag men een kerk tot woningen ombouwen?

Ja, na onttrekking aan de eredienst, met een vergunning voor functiewijziging die verenigbaar is met de zone, en met respect voor de erfgoedregels als het gebouw beschermd is. Een opschortende voorwaarde van vergunning beschermt de koper.

Is het meubilair van de kerk in de verkoop begrepen?

Niet noodzakelijk. Het meubilair, de glasramen en de orgels kunnen afzonderlijk beschermd zijn of eigendom van de kerkfabriek blijven. Het compromis moet het preciseren.

Waarom moet men het toezicht afwachten?

De verkoopbeslissingen van een kerkfabriek of een gemeente kunnen gedurende een bepaalde termijn door de toezichthoudende overheid worden geschorst of vernietigd. Zolang die termijn niet verstreken is, blijft de verkoop wankel.

Mag de openbare verkoper voorwaarden opleggen?

Ja. Hij kan een bestemming, een uitvoeringstermijn voor het project of een terugkooprecht opleggen. Die lasten moeten in het compromis staan en binden ook een latere koper.

Kan een beschermde kerk worden herbestemd?

Ja, maar de verbouwingen vereisen het advies of de toelating van de erfgoedadministratie. Laat het project valideren vóór u zich definitief verbindt.

Officiële bronnen

Deze gids is algemene informatie voor vastgoedprofessionals. Hij vervangt het advies van een notaris of advocaat niet, en de regelgeving kan sinds de laatste bijwerking gewijzigd zijn.

Lees ook